Szkarlatyna ( Płonica)

SZKARLATYNA ( PŁONICA)

TROCHĘ WSTĘPU

Dzisiaj o szkarlatynie. Żebym mógł coś najpierw na ten temat napisać, muszę zrobić malutki wstęp by przedstawić chociaż trochę bakterie, która tę chorobę wywołuje. Mowa tutaj o paciorkowcu β-hemolizującym grupy A. Nazwę pewnie wielu rodziców już słyszało, ale co to właściwie oznacza i dlaczego tak się to właśnie nazywa?

Paciorkowce ß-hemolizującym grupy A ( Streptococcus pyogenes, group A Streptococcus bacterium – GAS) odpowiadają za większość zakażeń paciorkowcowych. Wywołują choroby zapalne gardła, szkarlatynę, liszajec i róże. Człowiek to naturalne środowisko dla GAS. Zakażenia występują na całym świecie. W zamkniętych społecznościach mogą pojawiać się nawet jako epidemie.

KLASYFIKACJA PACIORKOWCÓW

Gatunki paciorkowców klasyfikuje się na podstawie ich właściwości hemolitycznych ( czyli zdolności do niszczenia erytrocytów, in. czerwonych krwinek, co ma poważne, czasem tragiczne, konsekwencje dla organizmu). Są paciorkowce α, które wywołują hemolizę częściową, paciorkowce β, które wywołują hemolizę całkowitą ( poważniejszą w skutkach). Są jeszcze paciorkowce γ, które hemolizy nie wywołują wcale. Wśród paciorkowców β-hemolizującym wyróżniamy grupy od A do V. Grupa A ( GAS), a ta właśnie grupa nas interesuje, obejmuje ponad 100 serotypów. Niektóre z nich wywołują zapalenia gardła, inne zapalenia skóry. Te które stoją za infekcjami gardła nie wywołują stanów zapalnych skórnych, i odwrotnie.

ILE RAZY MOŻNA ZACHOROWAĆ NA SZKARLATYNĘ ?

Jedno z najczęstszych pytań rodziców. Wiemy już, że szkarlatynę wywołują paciorkowce ß-hemolizujące. Co więcej, wiemy, że jest to grupa A (GAS), która ma ponad 100 serotypów. Czyli możemy chorować nawet 100 razy? Nie. Za powstaniem szkarlatyny nie stoją bowiem bezpośrednio konkretne serotypy bakterii, a związek, który może być przez niektóre z nich produkowany. Mam tu na myśli toksynę erytrogenną. To właśnie ona powoduje gorączkę i charakterystyczną dla szkarlatyny wysypkę. Ale że toksyna erytrogenna występuje tylko w trzech odmianach – A, B i C – i każda ekspozycja na którykolwiek rodzaj toksyny stymuluje nasz organizm do produkcji specyficznych przeciwciał, które zapobiegają przed powtórnym zachorowaniem, to w życiu można zachorować na szkarlatynę tylko 3 razy, bo tylko tyle jest odmian tej toksyny. Trochę zakręcone, ale chyba napisałem zrozumiale.

STREPTOLIZYNA O

Do innych enzymów i toksyn wykorzystywanych w diagnostyce zakażeń paciorkowcowych należy wymienić także streptolizynę O. Gdy w organizmie stwierdza się przeciwciała przeciwko temu antygenowi powierzchniowemu grup A,C i G ( odczyn ASO), to  potwierdza on reakcję na zakażenie paciorkowcem ( tylko nie wiadomo jeszcze którym). Co ważne, ASO narasta dopiero 3-6 tygodni od infekcji i to też nie u wszystkich ( raptem u 80% zakażonych) a normalizuję się około 4-6 miesięcy ( i to, gdy człowiek pozostaje zdrowy). Co z tego wynika? Chociażby to, że robienie ASO w pierwszych dnia podejrzenia choroby paciorkowcowej mija się z celem, a mimo wszystko, bardzo często badanie to jest zlecane już na początku infekcji. ASO ma swoje zastosowanie w czym innym, ale nie będę o tym pisać w tym poście.

CZY PACIORKOWCE TO GROŹNE BAKTERIE?

Niestety tak i to bardzo. W ciągu ostatnich lat obserwuje się wzrost częstotliwości występowania inwazyjnych postaci zakażenia GAS, czyli bakteriemii ( zakażenie krwi bakteriami), zespołu wstrząsu toksycznego i martwiczego zapalenia powięzi. Są to stany zagrażające życiu. To czynników rozwoju postaci inwazyjnych zalicza się: wiek poniżej 5 lat i wiek powyżej 65, cukrzyca, ospa wietrzna ( w trakcie jej trwania), niedobór odporności, przewlekłe choroby płuc ( w tym astma) oraz układu krążenia.

CHOROBA – PODSTAWOWE INFORMACJE

Skoro już wiemy, jaka bakteria stoi za szkarlatyną, czas napisać trochę o samej chorobie ( o róży i liszajcu będzie kiedy indziej).

Szkarlatyna nazywana jest także płonicą.

DEFINICJA

Ostra choroba zakaźna, przebiegająca z zapaleniem gardła, charakterystyczną wysypką drobnoplamistą i gorączką. Jest wywoływana… i to już wiemy – przez GAS, czyli paciorkowce ß-hemolizujące grupy A.

EPIDEMIOLOGIA

Zachorowania najczęściej dotyczą dzieci między 5 a 15 rokiem życia. Zapadalność w Polsce wynosi 150 przypadków na 100.000 mieszkańców. Chorują osoby wrażliwe na toksynę erytrogenną ( czyli te osoby, które jeszcze nie miały z nią styczności).

ŹRÓDŁO ZAKAŻENIA

Stanowią osoby chore, w mniejszym stopniu nosiciele. Pacjent jest zakaźny przez cały okres obecności paciorkowców w gardle. Gdy otrzyma prawidłowy antybiotyk, zakaźność ustaje w ciągu 24 godzin. Zakażenie szerzy się drogą kropelkową, przez bezpośredni kontakt ze śliną i wydzieliną z górnych dróg oddechowych, a także przez uszkodzoną skórę ( np. oparzenie).

OKRES WYLĘGANIA

Od 1 do 7 dni

OBRAZ KLINICZNY

Początek choroby jest nagły. Występują gorączka, ból głowy, dreszcze, wymioty i ból brzucha. Następnie, w kolejnych godzinach, dołączają się objawy zapalenia gardła i drobnoplamista wysypka. Gorączka sięga 39-40C w pierwszych 2 dniach choroby, później ulega obniżeniu. Obserwuje się także powiększenie węzłów chłonnych na szyi, tak jak w przypadku anginy.

Wysypka pojawia się najczęściej w ciągu 24-48 godzin, chociaż może i wystąpić od razu wraz z pierwszymi objawami choroby. Język początkowo jest pokryty białym nalotem a następnie nalot ustępuję ( od obwodu) odsłaniająć żywoczerwone brodawki językowe. W tym momencie kolor języka jest barwy czerwono-malinowej. Lekarze mówią wtedy o malinowym języku.

Obserwuje się także nadwrażliwość na bodźce smakowe, cieplne i dotykowe. Podniebienie i języczek mogą być obrzęknięte i zaczerwienione, nawet z wysypką.

Temperatura ciała ulega normalizacji i objawy wycofują się u pacjentów nieleczonych antybiotykiem po około 5-7 dniach.

Niestety, przebieg naturalny, bez włączenia antybiotykoterapii obarczony jest znacznym ryzykiem wystąpienia powikłań, o czym trochę później.

DIAGNOSTYKA

Wystarczy najczęściej sam obraz kliniczny, badanie przedmiotowe i wywiad. Przy ciężkim przebiegu diagnostyka i leczenie szpitalne.

LECZENIE

Antybiotyk. Lekiem z wyboru jest penicylina V podawana 10 dni. Inne dopuszczalne leki, to erytromycyna, amoksycylina, azytromycyna oraz cefalosporyny.

POWIKŁANIA

Ostre:

Zapalenie ucha środkowego, zapalenie wyrostka sutkowatego, zapalenie zatok przynosowych czy węzłów chłonnych, ropień okołomigdałkowy, angina Ludwiga ( ciężka postać z ropowicą dna jamy ustnej).

Przebieg septyczny – w następnie namnażania się bakterii we krwi – zapalenie stawów, powiększenie wątroby i śledziony, żółtaczka

Przebieg toksyczny – efekt nadmiernej odpowiedzi organizmu na toksyny bakteryjne – uszkodzenie tkanek jak zapalenie mięśni, zapalenie powięzi, zespół wstrząsu toksycznego, niewydolność nerek, niewydolność płuc, niewydolność OUN, niewydolność układu krążenia, zgon.

Odczyny autoimmunologiczne:

Po 2 – 3 tygodniach przy braku leczenia lub niedostatecznym leczeniu może dojść do zapalenia wsierdzia, zapalenia kłębuszków nerkowych, zapalenia stawów czy gorączki reumatycznej

W ostatnich latach wyodrębniono też zespół zaburzeń psychiatrycznych po przechorowaniu infekcji paciorkowcowej ( i to w krótkim czasie po przechorowaniu) nazywany zespołem PANDAS.

ROKOWANIE

Dobre przy prawidłowym leczeniu.

Wystąpienie powikłań w przebiegu septycznym lub toksycznym znacznie pogarsza rokowanie.

CO JESZCZE JEST ISTOTNE?

Ja zawsze po przeleczonej szkarlatynie zlecam wykonanie badania ogólnego moczu. Są badania, które pokazują, że nawet dobrze zastosowana antybiotykoterapia nie daje pełnego zabezpieczenia przed późnymi powikłaniami, zwłaszcza ze strony nerek, a więc zapalenia kłębuszków. Stąd też to badanie ogólne moczu. Wykonać można już w ciągu 10-14 dni od początku zakażenia. Wynik badania najlepiej skonsultować ze swoim lekarzem.

CIEKAWE LINKI DO STRON ZWIĄZANYCH Z TEMATEM:

Ogólne informacje:
https://pediatria.mp.pl/choroby/chorobyzakazne/74624,szkarlatyna-plonica

Gorączka reumatyczna
https://pediatria.mp.pl/choroby/152367,goraczka-reumatyczna

Badanie ogólne moczu i ASO
https://pediatria.mp.pl/lista/93498,czy-po-przebyciu-zakazenia-paciorkowcowego-nalezy-wykonac-badania-kontrolne-moczu-i-aso

Meldunek roczny zachorowań ( 2016, strona 48)
http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2016/Ch_2016.pdf

Parę zdjęć:
https://www.nhs.uk/conditions/scarlet-fever/
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/scarlet-fever/symptoms-causes/syc-20377406
https://kidshealth.org/en/parents/scarlet-fever.html

*************************************************************************************************************

Żródło:

PEDIATRIA Tom 2 NELSON I wydanie polskie pod redakcją Andrzeja Milanowskiego, ELSEVIER 2013
CHOROBY ZAKAŹNE I PASOŻYTNICZE U DZIECI prof . dr hab. med. Zbigniew Rudkowski, PZWL 2001
ATLAS CHORÓB ZAKAŹNYCH DZIECI Irma Kacprzak-Bergman, Leszek Szenborn, ELSEVIER URBAN&PARTNER 2010
DERMATOLOGIA DZIECIĘCA Bernard A.Cohen, wyd CZELEJ, 1999