Jak wzmocnić odporność dziecka? Część 1

Jak wzmocnić odporność dziecka?

Wobec znacznego zainteresowania tematem odporności u dziecka postaram się dzisiaj troszkę o tym napisać. Bardzo często w gabinecie słyszę od rodziców, że dziecko „choruje tak często” i zaraz pada pytanie, czemu się tak dzieje i co można zrobić by tak często dziecko nie chorowało.
Zanim zacznę pisać o sprawdzonych i potwierdzonych sposobach wzmacniania odporności napiszę parę słów wstępu, żeby wytłumaczyć jak działa układ immunologiczny małego dziecka oraz dlaczego małe dzieci chorują tak często i dlaczego nie jest to wcale takie złe.

Dlaczego maluchy chorują?

Prawie każde dziecko, które zaczyna edukację żłobkowo-przedszkolną zaczyna częściej chorować. W zdecydowanej większości ( ~85%) będą to infekcje wirusowe. Wynika to głównie z faktu łatwości i szybkości przenoszenia się tych infekcji drogą kropelkową. Dużo rzadziej występować będą infekcje bakteryjne, które pojawiają się wtórnie ( poprzez nadkażenie) do pierwotnych zakażeń wirusowych. To jak często chorujemy zależy od naszego układu odpornościowego.

Odporność swoista i nieswoista

Na odporność składa się odpowiedź nieswoista ( nie skierowane przeciwko konkretnym patogenom systemy obrony, takie jak granulocyty obojętnochłonne, makrofagi, układ dopełniacza, laktoferyna i wiele innych) oraz odpowiedź swoista ( skierowana przeciwko konkretnym patogenom).
Pierwszą linią obrony jest odpowiedź nieswoista. Gdy ta nie daję rady, dołączają się mechanizmy odpowiedzi swoistej, w której główną rolę ogrywają limfocyty.
Odpowiedź immunologiczną może być wrodzona lub możemy ją nabyć poprzez przechorowanie choroby lub poprzez szczepienie.
Gdy małe dziecko się rodzi, to w jego organizmie przeważają tak zwane limfocyty dziewicze, nazywane także naiwnymi. Są to takie limfocyty, które nie zetknęły się jeszcze z żadnym obcym antygenem. W mniejszości pozostają zaś limfocyty pamięci, czyli takie które wiedzą jak działać w przypadku konkretnych patogenów.

Każda kolejna infekcja wywołana tym samym patogenem będzie dawać szybszą i lepszą odpowiedź swoistą ( bo będzie coraz więcej limfocytów pamięci), a co za tym idzie, dziecko będzie chorować krócej i łagodniej, a ostatecznie nawet bezobjawowo.

Dużo znaczy ile?

Z powodu innego niż u osób starszych rozkładu limfocytów naiwnych a limfocytów pamięci oraz ogólnej niedojrzałości ( o czym trochę dalej) układu odpornościowego małe dzieci chorują dużo. A w ogóle, co to znaczy „dużo chorować”?

Czynniki środowiskowe wpływające na częstość infekcji u dzieci

Skoro już wiemy, ile infekcji na rok mieści w się dopuszczalnej normie, to czy dziecko, które choruje częściej jest poważnie chore?
Nie, najczęściej nie. Bowiem ta tabelka powyżej dotyczy tylko sytuacji, gdzie nie ma obecnych czynników środowiskowych, które zaburzają prawidłowe dojrzewanie układu odpornościowego. Krótko mówiąc, to jeśli są obecne, to dziecko chorować będzie częściej i powyższych norm stosować nie możemy. Trudno więc wtedy mówić o górnej granicy ilości dopuszczalnych infekcji w ciągu roku.

Do czynników środowiskowych wpływających na częstość infekcji u dzieci należą:

– uczęszczanie do żłobka
– uczęszczanie do przedszkola
– wczesne przebywania w dużych skupiskach ludzi ( chociażby duże centra handlowe)
– obecność starszego rodzeństwa, która chodzi do żłobka, przedszkola czy szkoły
– wcześniactwo
– mała masa urodzeniowa
– brak karmienia piersią
– dodatni wywiad atopowy
– palenie tytoniu przez matkę w ciąży, palenie tytoniu w otoczeniu dziecka już po jego urodzeniu
– złe warunki bytowe
– nieprawidłowości anatomiczne czy czynnościowe układu oddechowego
– refluks żołądkowo-przełykowy
– brak szczepień ochronnych lub niekompletne szczepienia
– stres, niedosypianie
– niedożywienie

Dojrzewanie układu odpornościowego dziecka

Z wiekiem układ odpornościowy dziecka zaczyna dojrzewać. W zależności od rodzaju odporności dojrzewanie trwa różnie długo. Pierwszą w kolejności dojrzałość uzyskuje skóra i błony śluzowe ( około 1-2 roku). Sprawność makrofagów jak u dorosłych osiągana jest mniej więcej koło 7 roku życia. „Dorosła” jakościowo i funkcjonalnie pula limfocytów osiągana jest dopiero około 12-13 roku życia. Zdolność do produkcji przeciwciał ( immunoglobulin) wytwarzanych przez pobudzone limfocyty też następuje w różnym okresie życia. Pełna ( tak jak u dorosłego człowieka) zdolność do wytwarzanie IgM jest możliwa koło 12 miesiąca życia, IgG w wieku szkolnym, IgA około 12 roku życia /dla przypomnienia przeciwciała odmatczyne IgG przekazywane są przez łożysko w trakcie trwania ciąży, odmatczyne IgA są zaś przekazywane poprzez mleko matki/. Co bardzo istotne, zdolność produkcji przeciwciał na bakterie otoczkowe ( meningokoki, pneumokoki, Haemophilus influenzae) osiągana jest dopiero około 2 roku życia. Do tego czasu jedyną możliwością ochrony przed tymi groźnymi bakteriami są tylko i wyłącznie szczepienia.

Co wpływa na prawidłowe dojrzewanie układu odpornościowego dziecka?

KARMIENIE PIERSIĄ 

Udowodniono, że karmienie piersią wpływa na lepszą sprawność i szybsze dojrzewanie układu odpornościowego dziecka. Wśród najważniejszych składników mleka matki  będącymi jednocześnie gotowymi elementami układu odpornościowego wymienić należy swoiste IgA ( sIgA), laktoferynę, laktoperoksydazę, lizozym, antyoksydanty, antyperoskydazę, krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe.

ŻYWIENIE W CIĄŻY I W OKRESIE KARMIENIA PIERSIĄ

Prawidłowa dieta wpływa na rozwój układu odpornościowego płodu, noworodka i niemowlęcia poprzez dostarczanie antygenów, w stosunku do których układ odpornościowy nabywa tolerancji. Odpowiednia dieta dostarcza również składniki pożywienia, które wpływają na dojrzewanie układu odpornościowego, a także wpływają na skład mikroflory jelita dziecka. Jest to istotne z powodu faktu, iż mikroflora jelitowa noworodka w znaczący sposób moduluje układ odpornościowy doprowadzając do indukcji tolerancji pokarmowej na swoiste antygeny bakteryjne ( organizm uczy się, które bakterie są dobre) oraz stymuluje układ GALT ( określenie całości układu limfatycznego występującego w przewodzie pokarmowym) do produkcji przeciwciał naturalnych, co ma ogromne znaczenie dla prewencji przyszłych, potencjalnych zakażeń. Bakterie jelitowe pobudzają także makrofagi, komórki NK będące w jelicie oraz enterocyty do produkcji mediatorów przeciwzapalnych, co usprawnia działanie układu odpornościowego małego dziecka.

PROBIOTYKI

Bakterie probiotyczne zawarte w probiotykach wpierają układ limfocytów pomocniczych ( Th1), które to wydzielają cytokiny ( białka wspomagające wzrost, dojrzewanie komórek odpornościowych), co doprowadza do niszczenia patogenów.
Bakterie probiotyczne trafiając do jelita „zajmują miejsce” innym bakteriom, w tym patogennym, będąc dla nich konkurentem.
Bakterie probiotyczne stymulują dojrzewanie przewodu pokarmowego poprzez indukowanie prawidłowego funkcjonowania śluzówki jelita.
W dużym badaniu z roku 2011 wykazano, że zażywanie probiotyków zmniejszyło liczbę epizodów infekcji dróg oddechowych o 12%.
U dzieci preparaty Lactobacillus rhamnosusGG ( nazywany też Lactobacillus GG lub Lactobacillus LGG) oraz Lactobacillus acidophilusNCFM zmniejszyły częstość łagodnych zapaleń dróg oddechowych i przeziębień.

SZCZEPIENIA OCHRONNE

Rola szczepień jest olbrzymia. Priorytetem jest zapewnienie ochrony dziecku przed potencjalnie groźnymi chorobami zakaźnymi mogącymi doprowadzić do zgonu bądź spowodować trwałe kalectwo. Szczególne zagrożenie dla dzieci stanowią bakterie otoczkowe, czyli meningokoki, pneumokoki oraz pałeczka hemofilna. Od 2006 w PSO ( Program Szczepień Ochronnych) istnieje obowiązek szczepienia przeciwko zakażeniom wywołanym przez Haemophilus influenzae typu B, co przyczyniło się wyeliminowana inwazyjnych postaci tego zakażenia ( podgłośniowe zapalenie krtani, zapaleń płuc, zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych oraz mózgu). Od 2008 roku szczepienie przeciwko pneumokokom było obowiązkowe w grupach ryzyka, a od roku 2017 jest obowiązkowym szczepieniem zawartym w PSO ( dotyczy dzieci urodzonych od dnia 1 stycznia 2017). Jeśli chodzi o meningokoki, to mamy tutaj na myśli bakterię Neisseria meningitidis, która jest drugim istotnym czynnikiem wywołującym groźne dla życia zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. Za inwazyjne postacie choroby u człowieka odpowiada 6 serotypów głównych meningokoka a mianowicie A,B,C,Y,W135. W Polsce dominują serotypy B i C. Na oba rodzaje serotypów ( B oraz C) istnieją szczepionki.

Mówiąc o szczepieniach nie sposób nie wspomnieć o grypie.  W Polsce nadal szczepienia przeciwko grypie są niedoceniane.
Więcej o grypie, co może zrobić złego oraz jak może wyglądać powikłany przebieg grypy przeczytacie sobie Państwo w moim starym poście.

SZCZEPIENIA NIESWOISTE

Szczepionki tradycyjne to preparaty immunogenne, które wywołują reakcje SWOISTE immunologiczne wobec antygenów zawartych w szczepionce. Czyli podając szczepionkę przeciwko wirusowi grypy generujemy ochronę tylko przed grypą.
Istnieje na rynku również jeszcze grupa szczepionek nieswoistych, które są bakteriami immunostymulującymi działającymi na zasadzie pobudzenia i mobilizacji mechanizmów NIESWOISTYCH obronnych. Czyli pobudzone zostają chociażby komórki żerne, zwiększające właściwości bakteriobójcze surowicy oraz zwiększają poziom naturalnych przeciwciał. Dodatkowo szczepionki te indukują swoiście odpowiedź na antygeny zawarte w preparacie ( istotny jest więc skład szczepionek). Jak to dokładnie działa?

Jak to właściwie działa? ( dla mniej wytrwałych zalecam pominięcie tej części, bo jest to trochę zakręcone)

Immunostymulujące szczepionki pobudzają układ immunologiczny błon śluzowych zwany MALT ( tak, tak, tym razem MALT, wcześniej było o GALT, czyli tkance limfatycznej błony śluzowej i podśluzowej przewodu pokarmowego, jest jeszcze NALT czyli tkanka limfatyczna nosa i gardła oraz BALT czyli tkanka limfatyczna w drogach oskrzelowych; MALT to nic innego jak GALT+NALT+BALT razem wzięte). Funkcją MALT jest wytwarzanie przeciwciał swoistych IgA. Pełnią one rolę ochronna przez różne mechanizmy. Gdy „coś się dzieje” miejscowo, uzyskujemy odpowiedź ogólnoustrojową poprzez migrację limfocytów ( zwyczajnie przenikają do miejsca, gdzie „coś się dzieje”). Po każdym takim ataku patogenu lokalne komórki pamięci pozostają w miejscu pojawienia się antygenu, dając tym samym szybszą odpowiedź układu odpornościowego w przyszłości.

Podział szczepionek nieswoistych

Istnieją 2 typy preparatów immunostymulujących. Mamy zawierające lizaty bakteryjne ( od 7 do 10 gatunków bakterii) oraz preparaty złożone z frakcji rybosomalnych czterech gatunków bakterii i frakcji ściany komórkowej (proteoglikan). Lizaty bakteryjne (LB) dzielą się na te pozyskane poprzez lizę mechaniczną ( PMLB) oraz lizę chemiczną (PCLB). Liza chemiczna uszkadza antygeny bakteryjnie, co wpływa na jej mniejszą skuteczną a więc efektywność kliniczną szczepionki. Podwójne działanie immunostymulujące wykazują preparaty złożone zawierające rybosomy oraz proteoglikany. Sama obecność proteoglikanów stymuluje odporność nieswoistą zaś poprzez obecność rybosomów uzyskuje się pobudzone wytwarzanie przeciwciał wydzielniczych swoistych IgA ( specyficznych dla konkretnych szczepów bakteryjnych) oraz poprzez wytwarzanie specyficznych komórek produkującycn przeciwciałą w migdałkach podniebiennych i w surowicy, pobudzenie wytwarzania wielu interleukin ( cytokiny biorące udział w procesie zapalenia), interferonu alfa, stymulację komórek NK czy poprzez zwiększanie pamięci immunologicznej. Prac potwierdzających te działania jest kilka ( na końcu postu), w tym jedna wielka metaanaliza, w której opublikowano dane z badań przeprowadzonych u 14213 dzieci i dorosłych.

O czym trzeba pamiętać chcąc zastosować taką szczepionkę?

O ryzyku powstania tak zwanych superantygenów mogących, poprzez aktywację wielu klonów limfocytów, wywołać zjawisko autoimmunizacji i doprowadzić do niszczenia własnych komórek.
Szczepionki te są jedynie wspomagaczami i nie mogą zastępować prawidłowego leczenia przeciwbakteryjnego. Istotne jest także to czy pacjent nie jest narażony na czynniki ryzyka mogące wpływać na częstość nawracających infekcji, m.in. narażenie na tym tytoniowy. Bardzo ważne przed podaniem szczepionki nieswoistej jest wykluczenie niedoborów odporności a także chorób przewlekłych.

Co jest przeciwwskazaniem do stosowania szczepionek nieswoistych?

-> niedobory immunologiczne
-> czynna gruźlica i inne ostre choroby zakaźne
-> choroby autoimmunologiczne, kolagenozy, choroby reumatyczne.
-> choroby nowotworowe
-> niewydolność krążeniowo-oddechowa
-> ciąża

Co jeszcze warto pamiętać przed podaniem szczepionki nieswoistej?

Nie powinno się ich stosować razem ze szczepionkami swoistymi, a także razem z preparatami immunosupresyjnymi.
Można je natomiast stosować razem z antybiotykami.

 

W następnej części opiszę rolę żywienia, witaminy D oraz tak zwanych roślinnych immunostymulantów.

 

CIEKAWE LINKI ( ta część będzie się rozrastać)

Artykuł o limfocytach

Witamina C a infekcje wirusowe

**********************************************

Post na podstawie artykułu „Wzmacnianie odporności u dzieci w wieku przedszkolnym” Pani doktor Doroty Moroz-Ładniak ukazanego w ANALIZIE PRZYPADKÓW w PEDIATRII, nr 3/2016, PZWL